franco-provenzale

Li quitì é spardù vilajou d’aouta mountanhi, coumë Bàrmes, ou l’ant nhint mac pruduù ad figurës memourabilës ad gouidës ad mountanhi, ad chercatoù ad mineral, ad casadoù o ad margué, ma ad co at parsounës ad pansé é ad coultura cou preferioùn manegìa la piuma é li libër più len que la pica o lou fuzìi da casa.

Lou ripos foursià di lounc invern ou ieret adat a favourì la letura é li poqui libër dispounibil ou pasavount countinouamant da man an man. Se è ieret ampousibil frecouentà al zë scolës aoutës i avit però li previ cou fazìount da maestri da scola. È i eret për lou più at previ cou l’avìout n’ourigine dal valadës é que souvant propi per la razoun dla propria coultura ou l’arìount pousù aspirà a paroquiës più ampourtantës, ma ou preferìount ezerchità lou propi minister ant al valadës cou li avioùnt viu naistri. Ès prezentavet prè, aoumeno an istà, l’oucazioun ad counversà coun li vilejant, jans d’estrasioun souchal più aouta é ad co an boun livel coultural, cou i erount boun a ezerchità an influensi sal mentalitaiës di mountanhin più intelijant.

É pe è i avit, anfin, l’emigrasioun tempouranea, ad solit a Turin, que ieret ad solit n’esperiensi quarqui bot traoumatica, ma co an grado, carqui bot, ad druvì ourizount a li joun cou saioùnt per lou prum bot da l’oumbra dou chouqué.

È sa spièguet parei coume ‘na coumunità quitiva é pooura, aparentemant izoulà é sensa da stimoul, iat pousù prouduiri at figurës d’inteletoual coume Couintino.

Ou i erët nà an Barmës ant tou 1919, da ‘na famìi, salla di Lench, ad veri mountanhin, casadoù, margué é chercatoù ad mineral, ma co, a soua maneri, d’anteletoual. Lou nonou, Jouan Batista (1836-1885) ou i erët ista per tanti an maestro da scola dou pais, ancoura arcourdà coun lou noum arcaic ad “Lou Magister”. Lou soun è ieret an incaric ampourtant ant in pais poourou é izoulà, ma andoua l’analfabetizmo ou i erët mai ezistù é andoua al loungës journàies anvernal ou vinhount souvant dedicàiës a la letura é la ricopiatura ad loungës genealogìës cou coustìtoueisount la memoria couletiva dla poupoulasioun. Co Antonio (1869-1926), lou pari ad Couintino, ou i erët istà n’om ad coultura.

A soua ca, al coundisioun économiquës ou i erount poourës, ma ou mancavount nhint li liber é li journal. Ancoura ancoué ou ‘s counservount ad pac ad litrës an franseis, an ingleis é an tedesc cou ì mandavount lhi apasiounà ad mineralogìa da touta l’Eouropa é ou ì scrivioùn par chità at mineral que quial ou cuìt an mountanhi. Li splendid granati dou Pian dla Musa ou l’ant ariquì li più ampourtant mouzei, ma nhint la famìi, que ansi in à traìt apeina da vivri. È peizavet su ‘d lour lou ricord d’una tragedia teribila, la grosa lavenchi que ant ou 1885 i avit pourtà via la ca é znà la mort. Es ‘na storia que an famìi i ist istà couintà mila bot. “È i erët lou 18 ad giné dou 1885. La famìi dou nonou é i ieret srà an ca, è nuvit é ouramai da tre dì é lou spassoù dla né ì superavet li tre meter. Lou nonou, dìt “Lou Magister”, parquè ou i eret lou maestro da scola, ou l’avìt fait tanti sacrifisi par coustruì sita ca. Ou l’avìt faita propi iquì, ‘peina zouri lou post andoua pe ou l’ant coustruì la scola, perquè iquì ou l’avit an toc ad teren. Carcun ou i avioùn fait ouservà que è pouit essyi an pericoul ad lavenchës é carcun ou dizìount que lou post ou i eret nhint zgù. Ma Bàrmes ou ist coustruì propi souta al rochës é nhun post ou sount asouloutamant zgù. Ou i erount soucheduës tantës dizgrasiës… La ca ì eret ancoù nhint finhà: è mancavet ancoura la choma, lou speroun ad pera que ad solit ou vint coustruì dre al ca ad Bàrmes par difendlës dal lavenchës. È i eret catr’ourës dou dommezdì can la lavenchi i cheta, i à pourtà via la ca é iat distruì onhi choza su soun pasajou. È bastet diri que la fresta, lou traou dou coulm dla ca, i ist istà pourtà a diverses chentinaia ad meter ad distansi, fin dopou la Stura, ‘ndoua ancouè iat lou squilift dou Paquinò. Propi iquì, tanti meis dopou, can qu’ è foundit la né,iat vinù fora li mobil é li pan ad seila, cou i erount la prouvista par l’invern. Sout al macheriës dla ca, min pari ou i eret ferì, ma vì. Ou sintit cou rivavount li soucouors aloura ou l’avit braià, ma ou riusìt nhint a fase sintri. Ou sintìt que da fora ou dizioùnt: “isì dë zgu ou sount tuti mort. Alèn prima a scavà ant la lavechi qui ist cheta a la Mouleri, andoua iat ancoù carqui souperstit. Li soucors ou tournavount mac lou dì ‘d dopou. Lou nonou ou i eret istà tirìa fora ancoura vì, ma ou murìt la seira stesa. Envechë ou i erount mort sou colp la fumela e li duì fì.