Ër TGV curìa ën megë ae vigne quand Helmut s'é aissà: ër sërcava a marina. Ër n'é stait guair a capìi ch'ër trenu custëgiava i pugiti dër Ròse, ën li dënturni dë Valence. Ër së pìa turnàa a sëtàa e ëndurmisciursè ch'a marina la n'era pa ëncòo li. Ër s'é guaità a mustra. Le eru a pena deej e megia. Ër li arëstava ëncòo mai dë trei ure dë viagë anant d'arivàa. Ër n'avia pa ciü sonë.

 

L'era assëtà ën lë bon sens, ër sens dë ra marcia. Ër n'avìa mai pusciü viagiàa assëtà a r'ëncuntrari, virà dëvers dërè. E ër në capìa përché a SNCF la s'ëntëstardìa a metu di seti dënant-dërè. I aviatùu, ili, li avin ben capì lolì, e l'é vée ch'ën li aerèi, ër në s'era mai vist de gente assëtàe a r'ëncuntrari. E so ër fagìa vënìi mat. E ogni viagë ch'ër së prënutava ün post scü'r TGV, l'ënsistìa për essu piassà ën lë sens bon, e se ër n'i n'avìa ciü ch'i cunvënessu, ër në s'acatava ër biyet, nu. Ër sërcava ün autr trenu, o alura passiensa, l'anülàva ër viagë. Ciascün a sa nëvrosi...

Se pìa, mai dë lo, ër së piyava ün post sensa nësciün ch'i staghess ën facia. R'idèa dë starsè dëché cun cücün assëtà ën facia, dë dëvée dëlongh dunàa a ment dë nun tucarlì i péi, dë sëntursè spià sensa chiet, lolì i dunava fastidi e ër li rëndìa ër viagë dëché pënusë. Alura, a pena ër savìa chë l'avìa da fàa ün viagë, ch'ër s'abrivava aa stassiun d'Austerlitz për acatarsè ër post, e ün viagë arivà aa banca, ër cunuscìa a frasa a mëmoria: «une place fenêtre-isolé-dans-le-sens-de-lamarche-sans-vis-à-vis pour le train de... ».

Ma quest viagë, ër prublema era ch'ër n'avìa pusciü anticipàa. Ër mëssagë ër l'avìa rëssëvü sciü ra sa
dressa e-mail a düdëmènëga e ër li avìa tucà piyàa ër TGV ër dünësdì. Ër n'avìa pusciü ciuàa r'öy dë tüta a nöit. Di rëgördi dë mai dë sinquant'ani - lo chë digh sinquant'ani! süsciànta, e fìa sëtanta për cücüni -li r'avìn turmëntà sensa mulàa daa seira aa matin. E arivend aa matin aa stassiun për muntàa ën lë trenu,

l'avìa üna testa da mort cun i öyi tüti macài. Ër trenu ër n'era cen, nu, e margradu ch'ër fuss stait tardiv për la prënutassiun - a vëgiria për l'ëndëman - l'avìa püra avü a ciansa dë truvarsè ün post ch'i cunvëgniss, une place fenêtre-isolé-dans-le-sens-de-la-marche-sans-vis-à-vis...

L'era assëtà ën lë sens bon, ër sens dë ra marcia; a testa, ër l'avìa cina, apugiàa sciü'r barcun, ma arparàa dar freid dër vìuru daa tëndina curùu purtëgal, cëgassàa a giurgina, dë ra SNCF. Ër guaitava dëfora, sensa mai ren fissàa, i öyi larghi persi aa lögna. Ër paisagë sfirava a mai dë düjent a r'ura. Istes com a vita. D'ënsem ën quand, a r'ëmpruvista, ër TGV ër në scrujava ün autr. Ër fagìa në scat, com rë jlaus, ch'ër lë fagìa arsautàa e chë vënìa dëscuntinüàa i sei pënsée, istes com r' e-mail rëssëvü seira l'era vënü a ciaviràa ër fìi tranquil da sa vita. E Nino. Dëlongh Nino ch'ër n'ër chitava ciü. Nino ch'ün di - ër fagìa üna pessa - ër li avìa diit:

«I di, i misi, e stagiun e i ani li passu com ün jlaus, e ti, ciapà sa intr, ti t'assögu ër temp, chë ti provu a tënurlù cun i bechi dër magay ma ée së scuya com a terra seca di abrighi e ti issu ër magay e ti dunu na pata e a terra scuya dëlongh, pröpi com ër temp, e dë seira, ti arivu ën cav da fascia com ti arivërà ün di ën cav da ta vita »

 

Montélimar.

Ër paìsë dër turun. Üna làgrima i cara sciü ün pumèe. Cun Nino, ër rier viagë chë li s'eru visti l'era aa sëpurtüra dë sa sòo, Ida. vint-e-sinch ani fa. Ër li sëmëyava ër fuss seira. Ida la s'era marià ün pimuntesë d'ën la. Li i dijin tüti a «pimuntesa». Ër di de nosse, ër se om, Angiulin, megë ciuch, ër s'era tacà a cantàa «Piemontesina bella». Dalura, so era arëstà ën la famiya. Piemontesina bella. E quela cansun, quel aria era dëvënü ën la famiya a rëturnela di ciüchi. L'era ün còdice, a manera chë li avin fra ili d'arëgurdàa cun discrëssiun ër vin, i ciucatun. E dëma quilì chë li eru staiti ar mariagë dë Ida e d'Angiulin li pin capìi quela lerta. E quand, dë tant ën tant, ër së vìa cücün chë trantënava d'avée bëvü ün gin trop, bastava cantarëleàa quela arieta, ër rëvënìa a dìi, ma sensa dirlù : «Ër batée fa aigua»

Non ti potrò scordare

piemontesina bella,

sarai la sola stella

che brillerà per me...

O alura a taura, ën famiya, se ün së sërvìa ün got dë vin dë mai ch'i autri, ër li n'avìa dëlongh ün për dii: «Fat'afet ch'a man a man ti cantërà pöi Piemontesina bella, vet !»

E püra, a sa bon'àrima d'Angiulin, r'ünica ciuca ch'ër në së fuss mai piyà ën a sa vita la era staita quela dër se mariagë! L'era pröpi ün brav om. ün bonë spusë. Ida la era staita ürùsa e ben vusciüa tüta a sa vita. Ma üna vita trop cürta. La era staita empurtàa da üna përmunite la avìa manch quarant'e-düi ani. E Batëstina - a Nona, com li a ciamavu - nuvant'e-trei ani, bornia cumpleta ma a testa bona, la digìa chë l'era përché la s'era vusciü bagnàa aa marina margradu chë l'avess avü e sei «barache», e sei couse, e sei règule. «Üna fèmëna në së dev bagnàa se la a e sei barache, sëcunù, ër li ven üna përmunite. Lolì tüti li'r san !» Cuscì digìa a Nona.

Ma Helmut, ée chë l'era meigh, ër lë savìa ben ch'a përmunite dë Ida la n'avìa ren a veiru cun ër se bagn ënt a marina, ni manch cun e sei règule. Ër lë savìa, ée, chë Ida, l'era ün tümùu gram ch'ër l'avìa purtàa via, ün carcinome bronchogénique à petites cellules, ma ch'a famiya, për püdùu podama, la avìa ciü càa ciamàa përmunite. E pöi, ër në carìa, nu, contradìi a Nona.

 

Ër s'avisava fìa dëche ben dë quand Ida la era vënüa ar mund. Li eru dëdamunt. Cun Nino, li eru com düi frai, e li passavu dëlongh e sei giurnàe dëfora. Quer di, li eru muntài cun i grandi a dunarlì ün corp dë man a sëgàa ër fen e a jlargàa e batüe. Pöi, ma sensa trop savée përché, ër li era tacà a tüti i düi üna dë quele fure dë rìu chë li në pin pa ciü chitàa, tarment chë li n'eru manch ciü bon a rastëlàa. Lolì avìa fait muntàa ër tron dë nun a Barba Ciano chë l'avìa tirà ün bram dë sarvaigh, sëcrulend a furca ën l'aria, com s'ër fuss stait ër diau. I düi bastarduniti li n'eru staiti spavëntài, tant chë li avin chità sciübìt ër se s-ciupun dë rìu, li avin ciantà li ër se rastèe, e li s'eru pöi piyà e gambe a re spale për cararsè dë cursa ën vers avàa.

E se li në sun rut üna gamba o stursü cüca graya, l'é pröpi ch'ër li a ün sant për li fantiti. Li s'abrivavu com de levre sciü a draira e li s'ëngalütàvu sciü ri baussi o sciü cüca raìj d'agaj, e ën post dë stramassarsè, për tënursè dreit, li batin i brassi e li jgambëtavu com quili chë cagiu a bagn e në san nuàa, lo chë i dunava sempre ciü mai d'abriva për la sa cursa dëspersa. Li s'imaginavu dëdërè, chë Barba Ciano i curress après cun a trenta, com Lucifero për purërlì ënfurcàa com ër lë fagìa cun ër fen quand ër së fagìa ün bëriun. Li'r s'imaginavu tüt ruscë, cun üna capa scüra, de curnasse neire e dër füm chë i sciurtìa da re narije. Ma li në vurin, nu, ëndàa a fënìi ar limbu a brüjatàa sciü e braje për la vita eterna, e quela vöia dë vivu i dunava d'are. Ar mai li pënsavu a Barba Ciano dëdërè, ar mai li s'abrivavu e mai li s'ëngalütàvu.

Ër sangu i picava ën li udiùu e i rëgurdava e martëlade d'Antoni Brüjatìn, ër fërée aa forgia quand ër picava sciü'r fer ruscë. Li bufavu com di böi. Li arnavu e arënavu e ciü mai li së sciügàvu ër nërvey cun a man chë pöi sciügàva i öyi, e ciü mai nërvey, süùu e làgrime li ëmbumin.

Ën fin di cönti, li eru pöi arivài aa ca. Tra düi sangiüti, li avin pusciü cüntàa tüt aa Nona, Mai Batëstina, ën faguend ben atent chë Barba Ciano ër n'arivess cun a sa furca. A Nona i avìa püra apaijài : «E diau! Sëgüü chë! Manchërìa chë Ciano ër v'ënfurchess! Në'r cunuscé ëncòo, nu ? Ër rüsa, ër pëdina, ër rugna dëlongh mas dër màa, manch a üna muscra, ër n'ën farìa nu! A1é, ëndai ëngech a nëtëgiarvè chë sëmëyai a düi magnin, sëmëyai!»

E la avìa argiuntà a Nino : «Dëman te pai muntërà a sërcartè» «Ma, Mai Batëstina, da cussì ae score r si a ëncòo düi misi e passa!»

La avìa scrulà e spale : «E mi sci chë sai, cuscì te pai a mandà a dìi përche ër t'é arivà üna sòo chë li i an mes nom Adelaïda e ër ca chë ti vagu a fàa cunuscensa» «Fàa cunuscensa...fàa cunuscensa...e n'urài temp a fàa cunuscensa! Ma mi'r të digh, Mai Batëstina, i fas dabësögn përche li voru dunarlamè a guardàa, quela pisciusa, nun pa!»

 

Quand l'era, lolì? «E guaita, ër s'avìa diit Helmut, Nino l'a dëlongh avü quatr ani dë mai chë mi. Ee, l'era dër vint-e...növ, e l'avìa dusë ani dë mai chë sa sòo... c'est bien simple, l'era dër...quarantün. Ën lë quarantün, mi, e avìa öit ani e Nino ër dusë. L'era ar mesë da Madarena dër quarantün. »

 

Avignon.

Dë tant en tant, Helmut bugiava ün gin për fàa circülàa ër sangu, ma dëregiu, avìa cuita dë rëmetursè ënt üna bona posissiun ch'i përmetess d'artruvàa i sei pënsée. Ün gin com di viagi, aa matin, dopu essursè stait dëjvëyà ën megë d'ün sonë piajent, së serca d'ëndurmisciursè turna për pruvàa d'argiugnu e bone cumpagnìe ch'ër dëjvey n'avìa tirà fora. Ër marcia rairament lolì, e fia se së pòo turnàa a durmìi, alura, l'é ün autr sonë ch'ariva e chë n'a nësciün raport cun quée tant piajent chë së vurìa argiugnu.

Ma ëncöi, Helmut në s'assunava, nu. R' e-mail maradet, ër l'avìa ben rëssëvü seira, e ër së truvava ben ën lë TGV dë Nissa dund ër n'era pa ciü ëndait dëspì lo ch'ër li s'assëmëyava essu ün sèculu. Cuscì, ër në li era marajià dë rëpiyàa ër fiì di sei pënsaminti.

 

Se pai e sa mai li r'avin purtà da Batëstina e da Giulio ar mesë dë nuvembr dër 1940. Helmut l'avìa set ani e ër lë s'arëgurdava com s'ër fuss stait seira. Ër li avìa dëche dë neu. L'era Monsieur Jean che ri avìa acumpagnài fin cussì. L'avìa picà a r'üscë, e Batëstina avìa ënvert. Helmut së n'avisava ben chë r'om avia parlà a Batëstina e a Giulio sensa chë l'avess pusciü capì ër se lënguagë.

«Tu verras, li i avin diit se pai e sa mai, on va te laisser chez des nouveaux pépé et mémé parce que ton papa et ta maman ont beaucoup de travail. En plus, l'air de la montagne te fera beaucoup de bien. On viendra te chercher très bientôt. Et surtout il ne faut pas que tu pleures!»

Üna autra làgrima li cara turna sciü'r pumèe. Alura ër së freta fort fort i öyi cun i pügni com cücün chë së dëjveya. Ën vërità, ër vurìa strëmà e sei làgrime, ër në vurìa chë nësciün ën lë TGV në s'acurgess ch'ün om dë squasi sëtant'e-sinch ani së ciagnìa com ün fantet. Ër pensava turna a lo ch'i avìa diit sa mai : «Et surtout il ne faut pas que tu pleures»

«Nouveaux pépé et mémé». Sa mai la'r li avìa diit. Ee, ër l'avìa crëdü sensa pena. E fia s'ër në li avìa mai visti prima, quili pépé e mémé, ër li s'era ëmpadrunìi sensa prublema dar prim di ch'ër li era stait. Venta dìi chë li avin tüti i düi üna bona testa e chë li eru bon com ër pan. Giulio l'era dëche mai discret chë Batëstina. «Ër padrun sun mi, l'avìa r'abitüdine dë dìi cun irunìa, ma chi cumanda é ma fèmëna... ». L'era pröpi cuscì. La cumandava Batëstina, ma la nun era grama, la nun era biscara. La cumandava cun ër se còo.

Se pai e sa mai li r'avin strent për l'ürtim viagë, pöi li së n'eru ëndaiti dëregiu. Ër në lë savìa, nu, ma l'era ër rier viagë ch'ër li vìa.

Helmut ër n'avìa capì ar prënsipi përché Nona e Pai Giulio - l'é cuscì chë vëntava ciamarlì - li'r ciamavu Luì. « Je m'appelle Helmut» er li avìa diit ar cumënsament da sa vita cumüna. - «E ben nuiautri, e të ciamërema Luì » li avìa rëspusë sciübìt a Nòna sensa malissia ma cun ün ton d'auturità tranquila e dursa chë nun avìa ciamà nësciün cument. L'é cuscì e sensa stent chë Helmut, ër fantet d'ün sartùu e d'üna sarta stabilìi a Vichy ën Fransa, l'era dëvëntà Luì, ër pëcin fantet d'üna cubia dë brave gente grampignàe sciü e nostre cole d'ën sa. Luì ër n'era stait guair a capìi ër lënguagë chë së parlava ënt a sa nova ca, e ben vitu, l'era vënü bon a manëgiàa fia ée sensa nësciüna dificürtà ër se nov parlà. L'era avü marcà aa dutrina e Dom Bruzzo ar mesë dë magë dër quarantün, ër li avìa dunait a Santa Eucaristìa.

-continua-