PERSONATGES E INTÈRPRETS

Personatges:

- TÒNI - Giampiero Giordano

- PETO - Adriano Bertaina

- JAN - Manuel Dalmasso

- GUITIN, frema d' Tòni - Lucia Giaccone

- IETA, frema d' Peto - Maria Agnese Dalmasso

- PATRON de l'òsto - Valter Bassignano

- DUI SONADORS - Giuseppe Giordano - Pietro Giordano

- Votz - Pietro Giordano

 

PRIMA SCÈNA

Votz: Sala de n'òsto; un taul con dessús trei o quatre botelhas e trei bichèls; lo mantil dal taul arriba esquasi a tochar lo parquet.

 

I

 

Votz - Peto, Tòni e Jan, ja metz bevuts, grinhen e parlen a auta votz. L'es Peto que parla.

Peto - Patron! òh patron! portetz n'autra botelha, questa aicí ilh es vueda! E d'aquel bòn! Qu'al sie pas tròp aigre perqué volguem pas far la salata!

Votz Lo patron al parés.

Patron - Beh, lo savetz ben que ai masque de vin bòn! Aüra vòn a perre na botelha qu'ai tengut pròpi just per lhi amís. D'aquel qu'avem fait mi e la frema: ai espichat lhi uvas con lhi mei pè!

Peto - Lhi aviatz lavats almeno?

Votz -Lo patron fa mina de donar-lhi un paton a Peto.

Patron - Per qui me prenes? Me lhi lavo tuits lhi ans per Pasca!

Peto - Ah, Ah! Alé, enranbietz-vos pas ... corretz masque perqué avem set!

Votz - Aüra l'es Tòni que parla- .

Tòni - Eh! Esta sera te sentes fòrt! l'es perqué qu'as prés de bèls sòuds da la venta dal bochin?

Peto - Decò per çò! e esto bòt venderei tot! Vachas, feas e jalinas!... La frema ilh es neca, ma mi me ne 'n foto de quilhe! E après venderei decò lo chat e lo chan. Tot!

Votz - Aüra l'es Jan que parla- .

Jan - Alora, se vendes lo chan vas pus a la chaça?

Peto - Mi ai ja chaminat pro per champ e malavèrs. Ai pus quinz'ans e tramenter ai l'atge d' la pension. Aüra vuelh far lo senhori. Tantotun quel soiro aiquí l'era devengut plandron ...

Tòni - Decò 'ma lo patron ...

Peto - Tòni, ista masque quiet, que se rescontres aquel qu'al a enventat lo travalh lo flaques.

Votz - Lo patron intra; al vèrsa de vin dins lhi bichèls-.

Patron - L'es 'ma de vin da dir messa ...

Tòni - Istarèm a veire. Quora avem bevut t'lo disem.

Votz - Lo patron al nes-.

Jan - Aé, lo nòstre destin l'es quel de travalhar. Avetz pas sentut a messa l'autra fèsta lò que a dit lo piuvan ...

Tòni - Ai pro sentut e l'es per çò que suei arruvat a casa en trantoleant ...

Jan - En trantoleant? E lò?

Tòni - Beh! as pas sentut quora lo piuvan a dit que se volguiam salvar-nos aviam manca "di un mezzo di-vino"? Mi suei pas un barbet 'ma vosautri. Suei neissut d' lòng, ai traversat lo chamin e suei intrat da Paolo. Ai comandat na mesa e quora l'ai agua finia suei ritornat. Ero just dedins quora lo piuvan a torna dit "per salvarci non basta un solo mezzo di-vino. Ne occorrono diversi".

Suei torna neissut e m' ne suei vueidats trei o quatre.

Peto - E quora sies arruvat a casa en trantoleant, la frema ilh a prés n'esvilha e ilh te l'a rota sus la tèsta?

Tòni - A mi? rompi-me l'esvilha sus la tèsta? la frema?! Ah, bon'omàs d'un bon'omàs! ... Suei mi que pòrto lhi bragas a nòstra casa! suei mi que masento! Mi comando e la frema escota! Recòrde-te que mi lhi laisso pas aussar lo sore! ilh a pas lo dreit a barbutir!

Jan - (pica di mans) Ben preicat, Tòni! sues pròpi un mago e un d'aquilhi desgordits! Pas coma nòstre Peto aicí que al trambla quora lhi a Ieta ...

Peto - Buca 'ma preiques! ... Ieta? Ah, malaürós ... Qu'ilh vene masque e après te fòn veire ... Mi suei pas d'aquilhi òmis qu'an paor di fremas!

 

SECONDA SCÈNA

II

 

Votz - Én sent en rumor da l'uis principal. L'òste vira lhi espatlas a la sala: Guitin pareis-.

Guitin - Suei vengua veire se l'òme l'es aicí da vos! Quel pelandron aiquí l'es neissut da casa apreis disnar e l'es despareissut! Ai ja virat per cantiers! Se lo tròbo lhi rompo l'eshina!

Patron - (genat) Mas... me recòrdo pas ... suei pas segur se Tòni l'es vengut ... ai agut da far na comission ...

Peto - Tòni, lhi a tua frema e ilh parés neca.

Tòni - Guitin? lhi a Guitin?! Suei perdut! Ajut!

Peto - Fito! aiquí dessot! fito!

Votz - Peto chopina Tòni dessot al taul. Guitin intra e se fèrma denant ai dui amís con lhi mans a la correa-.

Guitin - Vuelh veire! Avetz vist quel palhasso de Tòni?

Peto - Nò! l'avem pas vist, almeno aicí dedins ...

Jan - Pas vist dal tot! ...

Guitin - Possible? onda l'a pogut ficar-se quel tabalueri. Setz sempre tuits trei ensem ... Mas ... perqué que lhi a tres bichèls sus dal taul? Disetz-me lo ver: Tòni l'es istat aicí! onda l'es aüra? Juo qu'al m'a sentua venir e qu'al s'es escapat! ...

Peto - Ma quò disetz, Guitin! L'era un negociant de vachas d'aiquí aval. A l'era vengut aicí amont per chatar de bèstias.

Guitin - Vos creo pas! volguetz sostar-lo e me'n contetz d'estòrias! disetz-me onda puei trobar-lo, que lhi esclape lo morre!

Peto - Eh, setz ben marria! Al fussés ben agut aicí, lhi a pas de mal ...

Guitin - Ah, suei marria! ... dal matin a la sera dins casa a travalhar, a mónzer, a agrear lhi bèstias e lo monsur, quel manjeràs, quel desviassat, sempre a l'òsto a manjar, escolar botelhas, juar ai cartas e chantar ...

Peto - Que exageracion! lhi fremas son totas parelh ... ilh volgarien tenir lhi òmes estachats a casa con na chaena 'ma se lhi fusséssen de chans! Urosament que mi, la mia l'ai enlevaa ben! ilh comanda pas tant!

Guitin - E vos, istatz quiet na bòna vinca, Janavèl! Setz tant desplasent que se fussessiatz miu òme vos donariu de tòxic!

Peto - E se vos fussessiatz mia frema, e ben, lo preneriu! Me seria pus char murir que aver sempre a l'aviron na grola e na repipiaira coma vos!

Guitin - Oh, brutàs! grola e repipiaira a mi!

Votz - Guitin ilh se rebraça per picar, ma Tòni s'agita sot al taul e Guitin ve bojar lo mantil-.

Guitin - Lo mantil a bojat! Qui lhi a aiquí dessot?

Jan - Oh, l'es lo chan de Leto di Pomas Marças. Quel veç aiquí lhi a tot l'apreis disnar qu'al es aicí.

Votz - Guitin ilh se baissa per auçar lo mantil-.

Guitin - Setz pas a creire. Vuelh veire, laissetz-me bucar!

Jan - Tochetz pas! l'es marrit coma tot e al pòl pas veire lhi fremas.

Guitin - Vuelh saber se l'es un chan o se l'es quel seboc de Tòni.

Jan - Ma segur que l'es un chan. Volguetz sentir-lo japar? Japa, soiro!

Votz -Jan al da un cauç al mantil-.

Tòni - Bau! bau! bau!

Jan - Avetz vist?

Votz -Jan al da n'autre cauç-.

Tòni - Bau! bau! bau!

Jan - Lo fasem encà japar?

Votz -Jan al da d'autri cauç-.

Tòni - Bau! bau! bau!

Guitin - Vai ben. L'es un chan! aüra lhi n'a pro. Vòn anant al Caire veire en d'autras lueias ... E quora lo preno lhi dòn de cauç enti chambas fins a quora lhi botèlhs me fasarèn mal e apreis lo sarrarei a clau dins lo masaquin. E per na vòuta al nes pas, vos l'emprometo!

Votz -Guitin lhi nes-.

 

TÈRÇA SCÈNA

III

Votz - Tòni al nes da sot al taul e s'asseta-.

Tòni - Alé! ilh es partia ... Que afre! ai encà aüra lo sarrús! As pròpi agut na bòna idea, Peto ... L'avem pas mal colhonaa quela masca ... Però, Jan, n'autre bòt pica meno fòrt! ... m'as flacats lhi artelhs e esquasi rot na chavilha e m'as metz esderenat ... (se freta) Suei tot guèrç ...

Jan - Auries agut pus char que ilh t'avesse prés? ilh t'auria rot lhi gaunhas! ... Fossesses almeno quel de remerciar ...

Peto - Sies pas nec, Tòni, ma penso que sies pas pro enèrgic envèrs la frema ... Se vòs gandir-te, deves rebecar-la tuts lhi bòt que ilh auça la votz. E se ilh n'a pas pro, pren lo foet! Abes pas paor! ...

Tòni - Òh sì, ai pas lo coratge. Se ilh se revira ilh mòrd 'ma un chat salvatge! E pensar que ai falhit de liberar-me de quilhe lo mes passat ...

Jan - Da bòn? cònta, cònta ...

Tòni - Savetz que lo mes passat eriam ailamont, al Champ di Ortias, a sear. Totas lhi matins na sèrp venia a pren-nos lo disnar d'estremat. Guitin me disia sempre: mace-la, Tòni, quela serpassa, mace-la! Ma a mi me grevava maçar-la. Un matin, a fòrça que la frema insistia, lhi ai caçat na bastonaa.

Peto - A la frema?

Tòni - Eh, nò ... a la sèrp.

Peto - Volguiu ben dir ...

Tòni - Comença pas a tisonear! Despuei quela bastonaa l'avem ja pus mai vista e la frema a decò quitat de bacalhar.

Qualque temp apreis veniu a la vila chatar de sucre, de café e d'autra marchandisa, quora ai escontrat na frema forestiera. Ilh era ben abilhaa e tota eleganta. Ilh m'a salutat "Alora, Tòni, 'ma la vai? ben?" Mi suei agut sorprès perqué l'aviu jamai vista. "Ma vos, me conoissetz, mi?" lhi ai chamat. "Segur que vos conoisso, vos, e sai decò que setz un brav'òme, brave e bòn. Escotatz: aüra que vos ai escontrat vuelh far-vos un cadò: buquetz, aicí ilh a un bèl faudil per vòstra frema. Quilhe ilh seré contenta e vos fasarètz bèla figura. Tenetz. Prenetz-lo!"

E ilh m'a donat un bèl faudil, a quadre ros e jauns. E subit apreis ilh es partia. Quora suei agut solet, ai volgut veire que figura al fasia a còl a Guitin.

Lhi avia just aiquí da pè dal chamin un gròs àrbol e ai provat a estachar-lo al peron. E ben, lo diriatz ? 'ma ai finit d'estachar lo faudil, l'àrbol a prés fuec estés se ilh l'avessen uvat aprèis d'aver-lo embibit de petròlio. Vrom! la m'a fins brusats lhi chabelhs a mi que lhi ero aiquí arramba. Alora ai capit! ... Quela frema l'era pas na frema 'ma totas lhi autras, l'era na masca: l'era la sèrp dal Champ di Ortias e ilh avia volgut far murir Guitin per repagar-la d' la bastonaa que quilhe ilh lhi avia fait donar, e parelh pren-se la revenja!
Jan - Qui sa coma sies agut solatjat!
Tòni - Solatjat?! i nent de colhonadas! Mi me seriu eschancats lhi chabelhs da la desperacion! (con ària desperaa) Pensatz un pauch: se avés nent agut tanta prèssa, seria agua la frema a prene fuec e me ne'n seriu desliberat per sempre! 
Peto - Ah, mi la frema l'ai enlevaa ben. A pena ilh auça lo sorre, trac! lhi dòn un lordon qu'ilh vira per un bèl moment. 
Quora mi lhi suei, ilh encala nianca a auçar lhi uelhs da tèrra. Ai fait quatr'ans de soldat e la guèrra, mi (se bat l'estòmi), e me laisso pas comandar da na frema!
Tòni - Ah, pagariu char per aver un coratge parelh!
(Èn sent de votz)
Ieta - (da daluenh) Ilh serèn aicí quilh savèros? lhi nòstri sebocs? 
Votz - Ieta sus l'uis, viraa vèrs lo patron-.
Ieta - Avetz pas vist Peto? ilh a a pauc près tres oras que quel savèro l'es nessit da casa per chatar de tabac e al s'es pus fait veire!
Patron - Mah ... siu just arruvat aüra ... sai pas ...
Tòni - Peto! ilh es aiquí la tua! Fai-te veire que as fait la guèrra, esclape-lhi lo morre! Fai cònth d'èsser al frònt!
Peto - (espaventat) Fai pas lo fòl! se ilh me prén ilh m'estenh! 
Votz - Peto al despareis sot al taul-. 
Peto - Deceletz-me pas!
Tòni - L'òme que preicava tant! bèl coratge!
Votz - Ieta viraa vèrs Tòni e Jan-.
Ieta - Avetz pas vist Peto? l'es pas vengut aicí? 
Tòni e Jan - Nò!
Ieta - Da bòn?
Tòni - D'en bònas. L'avem vist adeis, ma fit, just al començament de l'apreis disnar.
Ieta - M'en còntes d'estòrias, Tòni, sies faus 'ma Juda!
Tòni - Buca 'ma parles, de s'nò te dòn n'escopàs que te fòn virar fins que t'arresten per vagabondatge!
Ieta - Suei ja pro enrabiaa parelh, encuei! Se preiques encara te tiro un chaucier en la cogorda! 
Votz - Ieta se baissa e fa mina de gavar-se un chaucier. Tòni cor entorn al tau-.
Jan - Alé, alé, Ieta, te vira la calòta, aüra? reconoisse-te! Va a casa, va! Va uvar lo potagier e campar a còire lhi colhetas!
Ieta - (se calma) Vai ben. Tant, setz masque d'ases e de lordasson. Mi me ne'n vòn, ma se embato Peto, lhi rompo lhi gaunhas! e apreis lo buto enclaure per dui o tres mes. Lo gavo da virolhar per lhi òstos!
Votz - Ieta ilh nes-.

 

QÜARTA SCÈNA

IV

 

Votz - Peto parés da sot al taul-.

Peto - Ilh es despareissua?

Jan - Aé, nes pura, aüra. Ah, Ah! setz pròpi coratjós, vosautri dui! setz pas d'òmes, setz coma de filhets d'onz'ans! lhi vòstras fremas ilh vos dominen, ilh vos revinquen e ilh vos guèrcen coma ilh vòlen ...

Tòni - Eh, marie-te: parelh grinhem decò nautri.

Jan - Suei pas pressat: isto ben parelh. Ma mi auriu pas paor di fremas, ilh ne'n fuguessen ben na quarantena. M'escapariu pas segur coma d' lèures champeiraas dai chans, coma fasetz vosautri!

Votz - Ent aquel moment én sent de manès defòra-.

Jan - A la mina, lhi vòstras fremas retornen ... Ehm ... la comença a flairar e creo que la fasaré chaud aicí dedins, d'aicí a un moment ...

Votz - Lo patron parés, tot agitat-.

Patron - Las vòstras fremas! e ilh buquen brut! despareissetz fito, de s'nò ilh vos arroïnen!

Tòni e Peto - Oh, paures nautri!

Votz - Tòni e Peto ilh se cacen dessot al taul. Jan ista solèt. Ieta e Guitin paréissen con un baston a pr'una-.
Ieta - Aüra vos arrangem, sarvanàs!
Guitin - Raça d' tabalueri! Arlueri!
Ieta - Onda lhi son passats?
Guitin - Ilh an prés paor e lhi son filats via!
Votz - Ilh prenen per lo còl Jan e lo sopaten-.
Guitin - Vos l'ai ja dit que vos setz pas a creire! nos avetz contaas d'estòrias, busiard d'un busiard! ilh éren aicí tuti dui just adeis! just denant que aruvessiam! nos avetz presas per de fòlas?
Ieta - Disetz-nos d' lòng onda ilh son, de s'nò vos flaquem.
Jan - Oh, que tapatge! que volguetz que ne'n sabe, mi? mi lhi ero pas ensem a lorautri, mi beviu per me cònth.
Guitin - Ah, vos beviatz per vòstre cònth! vos n'engrinhetz encà? Alora prenetz çò!
Votz - Guitin ilh li tira un paton sus lhi espatlas-.
Ieta - Parelh vos mostrem a esberfiar-nos e a afortir lo faus, ontós!
Guitin - Alora onda ilh son? 
Votz - Guitin ilh li tira n'autre paton-.
Jan - (i se para con lhi braç) Ahi! m'avetz desplaçat lo godre e eschancat lo corpet! Ahi!
Ieta - Parletz o vos esderenem!
Jan - Ahi! Ahi!
Guitin - A far lo gasolaire sèrv a niente! Preicatz o vos fasem veire lo solelh e lhi estèlas!
Jan - Escotatz, bravas fremas! da qualque temp trebulo a palhir. Bèla aüra ai un pauchet de corrença e de fregolàs ... Von da l'especiari chatar na pocion. Torno subit. A reveire!
Votz -Mentre Jan s'escapa lo Patron lo fèrma-.
Patron - Grenga, Jan, grenga! ... e pagar?
Jan - Meire-te, pago apreis! l'es pas lo moment aüra! Aiquí la temperea! ... espeito que la s'esvelhe ...
Votz -Jan al nes-.
Guitin - Parelh lhi nòstri lefres nos an colhonaas n'autre bòt. Ma la finisserè pas parelh. Istarèm a veire qui a la tèsta pus dura.
Votz - Ieta ilh tocha lo godre a Guitin e mostra con na man lo taul-.
Ieta - Escota, Guitin, diriu de veire se ilh son pas en plaça o per lo chamin de casa! venes? una pren a dreita e l'autra a gaucha.
Guitin - As rason, Ieta! ah, esto sera ilh me sentaràn picar da luenh! da tuits lhi teit a l'aviron!
Votz -Lhi fremas nessen-.

 

QÜINTA SCÈNA

V

 

Votz - Ieta e Guitin paréissen e chaminen en ponta di pè. Ilh se placen una per cant dal taul. Én ve bojar lo mantil e la tèsta de Tòni parés-.

Tòni - Ilh son partias, quilhs tadòras! Ven, Peto, nes. Finissem la botelha aüra que ilh a un pauch de relasca!

Peto - Ilh avem pròpi ben embrulhaas, quilh taborets! Çò m'a butat de bon umor! Ah, ah, ah!

Votz -Guitin e Ieta se buten da cant a lor-.

Guitin - Guicha, guicha, ma guicha masque!

Ieta - Ilh avem près, esto bòt! ... Avetz vist 'ma nos sem ben afustaas?

Vous -Tòni e Peto fan per tirar arrer la tèsta, ma lhi doas fremas ilh lhi prenen per lhi chabèls e ilh lhi tiren fòra-.

Guitin - Venetz, filhets, venetz! ah, sem de tadòras!

Ieta - Ah, sem de taborets! venetz, que aüra vos arrangem!

Votz -Lhi doas fremas buten lhi òmis en genolh a rabèl, ilh li buten na man al còl e ilh aucen lo baston-.

Peto - Perdon, perdon!

Tòni - Mace-nos pas, avem de familha!

Peto - La fauta ilh es de Jan! l'avessiam pas escotat!

Tòni - D'aüra enlai fasarèm sempre lhi brav'òmes!

Peto - Istarèm sempre a casa!

Tòni - Fasarèm decò da manjar!

Peto - Lavarèm lhi plats e lhi escuèlas!

Guitin - Nò, setz agut tròp marrits. Alé, Tòni, sies òme, fa pas lo cussavelaire, bèl calinhaire, pren la penitença!

Ieta - Meritetz na bèla savataa, lapabrued, e aüra vos la donem!

(Én sent n'armòni)

Votz - Dui sonadors paréissen sus l'uis-.

Prim Sonador - Que diaul i arriba aicí? ilh se plinon?

Second Sonador - ilh rusen, mas aüra lhi fasem quitar!

(Ilh comencen a sonar na correnta)

Votz -Ieta e Guitin se fèrmen con lo baston en ària-.

Guitin - Ditz!

Ieta - Ilh sònen!!

Votz - Tòni e Peto aucen la tèsta-.Guitin - Avetz sentut? Ilh sònen! volguetz pas mancar esta correnta, nò?!

Ieta - Fito, fasem la patz!

Votz - Lhi doas fremas campen via lhi bastons e ajuten Tòni e Peto a auçar-se. tuits balen la correnta-